Home>>Weblog>>"Het licht groeit langzaam, zoals boontjes"

"Het licht groeit langzaam, zoals boontjes"

24 dec 2014
Het licht groeit zoals boontjes groeien langzaam

Tijdens deze feestdagen kijk je terug: hoe was mijn jaar? En wat zie je dan? In 'De Nieuwe Liefde' te Amsterdam werd opnieuw de 'winterdienst voor ongelovigen' gehouden. Een dienst vol liedjes en gedichten, passend bij de feestdagen. Ik was deze keer uitgenodigd, als voorzitter van het Humanistisch Verbond, de lezing te verzorgen. Hieronder een verkorte versie.

----

Het licht kost tijd

Zo aan het einde van het jaar hebben we de traditie om samen te vatten. Er zijn lijstjes met beste popnummers en mooiste films.

Zelf maak je onwillekeurig ook de balans op. De een vond een geliefde, een ander kwam weer alleen te staan. De een kreeg een kind, de ander verloor er een. De een werd beter, de ander ziek.

Elk land evalueert zijn hoogte en dieptepunten. Voor Nederland waren de prestaties van Oranje tijdens het WK voetbal een hoogtepunt. Het dieptepunt was de moord op 298 mensen boven Oekraïense grondgebied, waarbij 196 Nederlanders stierven.

Dat dieptepunt toonde echter ook onverwachte schoonheid.  Er werd een dag van nationale rouw georganiseerd, heel Nederland hield een minuut stilte.  In een wereld die zo complex, grillig en individualistisch is, bleken we opeens een wonderbaarlijk  talent te bezitten om tot iets gezamenlijks te komen.  

Al improviserend komen zo nieuwe rituelen tot stand, of krijgen oude vormen nieuwe invulling. Zo is het huwelijk – ontdaan van zijn maatschappelijke verplichting – nog steeds erg populair. Waar het vroeger ‘progressief’ was het huwelijk als symbolisch, achterhaald instituut te zien, is nu het recht om te mogen trouwen in veel landen juist inzet voor politieke en maatschappelijke strijd.

Waarom gaan we dit soort symbolische tradities en rituelen aan?

De filosofe Hannah Ahrendt stelde ooit dat mensen in de kern onvoorspelbaar en onbetrouwbaar zijn en dat dit wordt versterkt, of misschien wel veroorzaakt, omdat ze in een onvoorspelbare en onbetrouwbare wereld leven, vol van chaos. Het was volgens haar de reden dat mensen steeds pogen om enige orde aan te brengen in die chaos door verdragen te sluiten en overeenkomsten tot stand te brengen.

Met die kunstmatige afspraken proberen mensen, aldus Ahrendt, in de oceaan van onzekerheid ‘zekere eilandjes van voorspelbaarheid’ te creëren. Ahrendt had het in haar filosofisch werk over politieke verdragen tussen landen, maar ik zie het romantisch boterbriefje of zo’n minuut stilte eigenlijk ook als zo'n soort zelfgemaakt poldertje waarmee je iets ongrijpbaars probeert je markeren: de ongrijpbaarheid van trouw, of het onbevattelijke van de dood.
 
De komende dagen volgen de rituelen rond kerst. Maar anders dan de onvoorspelbaarheid bij een ramp of de liefde, weten we dat deze dagen elk jaar weer terug komen.  Rond 21 december vindt immers ieder jaar de zonnewende plaats, het moment waarop de donkerste dagen worden verlaten en het elke dag weer wat lichter wordt.

De Noord-Europeanen vierden om die reden sinds mensenheugenis het midwinterfeest, de oude Romeinen hadden de Saturnalia-feesten en meerdere godsdiensten hebben de zonnewende aangegrepen om ze religieus te duiden.
 
Ook in onze moderne invulling van de feestdagen worden ze overvoerd met betekenis. Het moet gezellig zijn, er moeten uitzinnige kado’s worden uitgedeeld, de familie moet compleet, bovendien willen we zingen, reflecteren, lachen, eten, kortom: perfectie.

Soms lukt dat, maar de gedwongen atmosfeer ontaardt net zo vaak in grandioos mislukte hoofdgerechten, lauwwarme vriendelijkheid, of juist in een vlammende ruzie. Door onze verwoede pogingen om deze dagen zo feestelijk mogelijk te maken, komt soms juist bloot te liggen dat we ons eigenlijk helemaal niet zo feestelijk voelen. Dat we, ondanks onze dappere poging om eilandjes van rouw af te bakenen, we iemand nog steeds missen. Of dat de liefde niet zo smetteloos is als zij bij aanvang leek.

In een jaar waarin nooit iets zeker is, en waar we afspraken en momenten altijd met onze blote handen moeten construeren, is het misschien wel eens goed om tijdens deze dagen wat vrij nemen van die arbeid.

De terugkomst van het licht is geen ritueel dat makkelijk past in een overzichtelijke handeling. Na de zonnewende van afgelopen zondag, was het de dag erna slechts minder dan een seconde langer licht. De 23ste december is er maar zes seconden extra, de 24ste december is het maar dertien, enzovoort.

In de oceaan van onzekerheid is er een aanzwellend lichtpuntje dat we niet zelf hebben hoeven op te richten.  Langzaam wordt het donker verdreven.  Maar dat gaat tergend langzaam, zoals boontjes groeien.

Ook in overdrachtelijke zin komt de verlichting vaak veel te traag. En soms zijn er zelfs meerdere zondewendes nodig om de zwartheid van het leven een plek te kunnen geven.

Het wachten op zonniger dagen leert ons geduld en besef van tijd.  Het is eigenlijk het beste kerstkado dat je wensen kan: verfijnd en tegelijk astronomisch van proportie. 

Boris van der Ham
Voorzitter van het Humanistisch Verbond

Dit is een sterk verkorte versie van de 'preek' die werd gehouden in ‘De Nieuwe Liefde’ tijdens de winterdient voor ongelovigen, georganiseerd door Ricky Koole.

Steun het Humanistisch Verbond op www.humanisme.nu

Engelse versie van deze tekst is hier te lezen