Home>>Weblog>>Rutte heeft ongelijk. Kerst is niet puur christelijk.

Rutte heeft ongelijk. Kerst is niet puur christelijk.

24 dec 2016
Rutte heeft ongelijk kerst is niet puur christelijk

Premier Rutte zei daags voor de kerstdagen dat ‘Kerst’ zowel ‘typisch Nederlands’ als ‘christelijk is. Hij ergert zich aan pogingen om de christelijke feestdagen om te toveren tot iets wat mensen die geen kerst vieren wellicht meer aanspreekt. Rutte spreekt op dit punt pure onzin.

Het woord ‘Kerstmis’ is een verbastering van de woorden ‘Christus-mis’, die dus duidelijk verwijzen naar de geboorte van Jezus. Om maar meteen duidelijk te zijn: ik als atheïstische humanist heb niks tegen het  gebruik van dat woord ‘kerst’. Dat is nu eenmaal een van de namen die de feestdagen rond deze tijd gekregen hebben.  Maar de tradities die tijdens deze dagen worden gevierd zijn allerminst ‘puur christelijk’. Sterker nog: het is een bonte verzameling van zowel heidense, religieuze en niet-religieuze gebruiken. Christelijke dominees weten dat allang; Lees DIT interview bijvoorbeeld eens dat ik samen met dominee Joost Roselaers had in NRC-next deze week. En premier Rutte zou dit als historicus toch ook moeten weten.

Want wat zijn de feiten. De mensheid viert al sinds mensenheugenis feestjes rond deze tijd van het jaar, lang voordat het ‘Kerst’ heette en iemand van Jezus had gehoord. De werkelijke aanleiding voor het feest ligt namelijk in een van de meest opvallende natuurverschijnselen die we kennen: de zonnewende. Ons stukje aarde (het noordelijk halfrond) is op 21 december het verst van de zon verwijderd: het is koud, donker en de natuur staat stil. Maar het hoogtepunt van de duisternis is tegelijk het eindpunt. Eind december is midwinter, en de noordkant van de aarde draait langzaam maar zeker weer terug.

Met de zonnewende vieren we een natuurlijk proces: de overgang van donker naar licht. Dit astronomisch moment is een feest meer dan waard: zonder zon zijn er geen oogsten, is er geen eten, geen warmte, wordt niets geboren en kan het leven op aarde niet bestaan. De zon is letterlijk van levensbelang.

Bekende heidense vieringen van de midwinterzonnewende waren de Scandinavische Yule- of Juul-feesten op 25 december. De Romeinen vierden de wende op 17 december met het meerdaagse feest ‘Saturnalia’. In de vierde eeuw besloot de christelijke kerk dat de bestaande feestelijkheden eind december een mooi moment vormden om de geboorte van Jezus te vieren. De werkelijke geboortedatum van Jezus was onbekend, en was dus min of meer vrij in te vullen. Saturnalia en de Juul-feesten werden zo enthousiast gevierd dat het heidense gebruik werd omgevormd tot een christelijk ritueel. Jezus kon hier eenvoudig op worden ‘geplakt’.

De voorchristelijke tradities bleven daarmee in tact: de lichtjes, het feestmaal en de cadeaus.?Hoewel de kerstboom eerst door christelijke kerken werden geweerd, en als ‘te heidens’ werden beschouwd, werd ook deze boom later omarmd. Ik moet daarom wel grinniken als de kerstboom tegenwoordig als iets ‘christelijks’ wordt gezien. Ook die claim is totaal onhistorisch. 

De terugkeer van het licht kan op verschillende manieren worden uitgelegd. Christenen zullen zal het deels religieus invullen door het op de geboorte van Jezus te plakken; Jezus en Maria komen ook in de islamitische Koran voor; Joden vieren ‘Chanoeka’ als een feest met lichtjes en familie. Humanisten en atheïsten vieren dezer dagen ook met familie en vrienden, en zullen meer de nadruk leggen op de diepere geschiedenis van de dagen. En velen mixen al die tradities door elkaar. Een christen zet de heidense kerstboom op, een moslim zwijmelt weg bij een romantische-komedie over de Kerstman. Ikzelf zal als atheistische-humanist uit volle borst allerlei kerstliedjes meezingen, ook die over de geboorte van het kind.

Er ligt hoe dan ook een gemeenschappelijke ervaring aan ten grondslag. Het vieren van Juul, Saturnalia, Midwinter en Kerst zet ons met beide voeten op onze ronddraaiende planeet. Even zijn we ons bewust van onze plaats in de kosmos, die, met de bevindingen van de wetenschap, steeds wonderlijker en bewonderenswaardiger wordt. We weten: het is duister maar het zal weer licht worden. De stand van de zon, de natuur, familie, de geboorte van een baby, versiering, verwennerij, tradities en wetenschap – ze horen allemaal thuis in deze laatste donkere dagen van het jaar.

Het aardige van de feestdagen in December is dus juist dat ze eigenlijk voor iedereen wel een invulling kunnen krijgen. Of je nou religieus bent, of niet, ze ‘kerstdagen’ noemt of ‘feestdagen’  – iedereen heeft gelijk. Ze als puur ‘christelijk’ claimen is dus niet alleen historisch onjuist, het doet ook de gelaagdheid van de traditie tekort. Laten we juist dat allegaartje aan tradities koesteren, en noem het vooral zoals je zelf wil.

Dus Mark, heb goede Kerst/Midwinter/Feestdagen/Zonnewende/Saturnalia!

Boris van der Ham, voorzitter Humanistisch Verbond

Lid worden van het Humanistisch Verbond (6 euro per maand) kan hier

Het interview in NRC-Next over kerst lees je hier