Home>>In de media>>'Atheisten zijn kwetsbaarder' (Parool)

'Atheisten zijn kwetsbaarder' (Parool)

29 aug 2015
Atheisten zijn kwetsbaarder parool

Voorzitter Boris van der Ham van het Humanistisch Verbond maakte een documentaire over het lot van ongelovigen in islamitische landen.

Door Addie Schulte, Parool

“We zijn zeer verontrust over de positie van ongelovigen in de wereld. Het kan mensen letterlijk de kop kosten. Ik verbaas me erover dat dit zo onbekend is. Hiermee geven we deze mensen een gezicht,” zegt Van Der Ham. 

De documentaire gaat alleen over ex-moslims.

“Ja, daar zit het grootste probleem. De doodstraf voor blasfemie en afvalligheid bestaat in dertien streng-islamitische landen. Er komt wel een website waar we aandacht geven aan de positie van ongelovigen over de hele wereld.” 

De problemen voor ongelovigen in die landen nemen toe, hoe komt dat?

“Het percentage ongelovigen groeit. De reactie van orthodoxen is feller geworden, misschien door die groei. Wetten tegen godslastering zijn vaak een middel om kritiek op de staat te smoren. Het geloof verlaten is ook een sociale cesuur in het leven van mensen. Ze krijgen te maken met allerlei negatieve reacties: van onbegrip en sociaal isolement tot geweld.” 

Ongeloof erkennen is een coming-out?

“Een aantal mensen gebruikt die term. Sommigen praten niet meer over het geloof. Ook in gematigde landen als Tunesië en Marokko kan het niet meedoen aan de ramadan tot problemen leiden.” 

Jullie komen op voor ongelovigen, christenen voor vervolgde christenen, moslims voor moslims. Dat is een beetje vermoeiend.

“Goed punt, maar we brengen ieder jaar een rapport uit met andere Humanistische organisaties over hoe het staat met de vrijheid van meningsuiting, waar ook levensbeschouwing en religie onder vallen. We komen dus ook op voor vervolgde christenen in Pakistan, in Soedan. We zeggen uit principe dat iedereen het recht heeft om ongelovig te zijn in de ogen van iemand anders.”

“Maar atheïsten zijn kwetsbaarder omdat ze eigenlijk door niemand worden omarmd. Het niet hebben van een religie wordt vaak als erger gezien dan het aanhangen van een andere religie. Solidariteit met deze kleine groepjes en individuen is heel hard nodig.”

Hoe is de situatie in Nederland?

“Juridisch is er geen probleem. Ik heb zelf de wet geschreven die leidde tot afschaffing van het verbod op godslastering. Toch zijn er een paar dilemma’s. In orthodoxe kringen is het lastig een vrijzinnige visie aan te hangen, en ongelofigheid kan echt tot problemen leiden. In islamitische kringen is dat net iets ingewikkelder dan bij christenen of joden. 

Mensen die hun geloof hebben verlaten worden vaak uitgesloten, dat is niet in fysieke zin gewelddadig, maar voelt heel erg vijandig. Maar er kan ook dwang in het spel komen.

Een andere kwestie is dat er mensen zijn die geen kritiek meer durven uiten op godsdienstige praktijken, uit angst voor bedreigingen.” 

In het debat over de islam zegt de een dat de islam voortdurend bekritiseerd wordt, de ander dat je niets kan zeggen over de islam vanwege het gevaar van bedreigingen. Hoe zit het volgens u?

“Iedereen moet kunnen zeggen wat hij wil. Ook als het heel scherp is. Een van de nadelen in dit debat is dat mensen bang zijn geassocieerd te worden met Wilders. Laat hem zeggen wat hij wil, maar laat het onderwerp niet uit je handen nemen. Er moeten verschillende geluiden zijn over dit onderwerp.” 

Is er binnen het Humanistisch Verbond discussie over het wat scherpere optreden van de voorzitter in dit debat?  

“De vraag ‘waarom alleen ex-moslims’ wordt wel gesteld. Maar dat is omdat je geen valse harmonie moet prediken. Als er verschil is, in de cijfers en feiten, moet je dat niet uit de weg gaan.” 

U schreef een tijdje geleden over de seculiere oorsprong van kerst. Is er wrevel dat dat christenen dit eindejaarsfeest hebben gemonopoliseerd?

“Dat was niet de boodschap. Soms wordt gezegd dat door de ontkerkelijking tradities en samenhang wegvallen. Dat weersprak ik.  Sterker nog: kerst is eigenlijk een voortzetting van de ‘zonnewende’-feesten die de Romeinen al groots vierden. Religie is niet per se nodig om iets gezamenlijks te doen. Er zijn heel veel tradities waar je vrijwillig voor kan kiezen. Het huwelijk is helemaal terug, maar nu zonder oneigenlijke druk.  Dat je andere mensen opzoekt, en van elkaar leert, is het wezen van humanisme. ”

Een veel besproken religieus fenomeen is ritueel slachten. Hoe staat u daar tegenover?

“We hebben regels voor de omgang met dieren. Bij bepaalde vormen van ritueel slachten wordt een dier geslacht die daar niet aan voldoen. En dan vind ik – net als veel joden en moslims – dat die welzijnseisen gehandhaafd moeten worden.” 

En zo niet?

“Er is een aantal religieuze dingen die we in het verleden achter ons hebben gelaten. Pas het aan, los het praktisch op, of anders afschaffen.”

De waarde van het dier is belangrijker dan de geloofsovertuiging.

“Religie is geen argument om je niet aan de wet te houden. Zeker als dat gevolgen heeft voor een ander, in dit geval een dier.”

Dat maakt de levensstijl van sommige gelovigen een probleem, dat zijn er aardig wat.

“Dat valt wel mee. Er is een bepaalde luiheid bij mensen die zichzelf heel tolerant vinden, omdat ze ontzettend onder de indruk zijn als het kopje ‘religie’ boven iets staat. Alle opvattingen zijn even waardevol, religie heeft geen extra rechten.”

Het Humanistisch Verbond heeft als slogan ‘zelf denken, samen leven’. Waar is het op gebaseerd? Bestaat die autonome mens waar jullie van dromen wel? 

“Die definitie is een ding, ja. Het humanisme gaat uit van de mens, niet van iets dat door een god gegeven is. Maar we komen natuurlijk niet neutraal de wereld op, we hebben genen die ons sturen, een opvoeding die ons vormt. Toch is er ruimte om je eigen inspiratiebronnen te vinden en keuzes te maken, waarin iets van autonomie zit. Er zijn momenten dat je wel degelijk kan zelf kan kiezen.” 

Is het een religie zonder god?

“Religies hebben bepaalde dogma’s, daar hebben we er minder van. Individuele vrijheid is er daar wel één van. We springen soms wel in een gat waarin mensen zoeken naar iets gezamenlijks. Denk aan het huwelijk of een uitvaart. Mensen willen op dat soort momenten op het leven kunnen beschouwen. ” 

De verschillen met religie zijn tamelijk klein?

“Die zijn enorm groot, natuurlijk. Als de overheid wil spreken over levensbeschouwelijke zaken, worden we overigens – naast de religieuze stromingen – wel altijd netjes uitgenodigd als vertegenwoordiger van de niet-gelovigen.”

Bent u uiteindelijk pessimistisch of optimistisch over de verhouding tussen geloof en ongeloof?

“Op korte termijn kan een mate van pessimisme je wel overmannen. Sommige wetten tegen ongelovigen zijn van recente datum. Maar ik denk dat de scheiding van kerk of moskee en staat wel de richting is waarin heel veel beschavingen gaan, omdat het de meeste stabiliteit garandeert en de meeste tolerantie, ook voor gelovigen. Maar dat gaat met horten en stoten, oprispingen en zijpaden.”

Het wordt toch wel beter, ooit?

“Als je dat niet meer denkt, moet je je zelf maar ophangen, toch?”

Voor meer informatie: www.humanistischverbond.nl of  www.onderongelovigen.nl